Boks do wyźrebienia

Większość klaczy rodzi w swoim boksie, bo to znane i bezpieczne miejsce. Żeby klacz miała dość przestrzeni, boks porodowy powinien mieć co najmniej:
(2,3 × wysokość w kłębie)².

Dla dużego konia oznacza to zwykle 15–20 m².

Przykład obliczenia:
2,3 × 1,70 m = 3,91 m
3,91 m × 3,91 m = 15,29 m²

Jeśli klacz w ciąży ma zostać przeniesiona do większego boksu, najlepiej zrobić to kilka tygodni przed porodem. Unikniesz stresu i dasz jej czas na aklimatyzację. Układ odpornościowy ciężarnej klaczy musi się też „oswoić” z nowym środowiskiem, aby później mogła przekazać źrebięciu przez siarę odpowiednie przeciwciała.

Higiena

Gdy termin się zbliża lub pojawiają się pierwsze oznaki porodu, zadbaj o szczególnie dobrą higienę w stajni i na padokach. Boks powinien być codziennie dokładnie sprzątany, a pastwisko i padok regularnie oczyszczane z odchodów. Jako ściółkę poleca się warstwę trocin przykrytą grubą warstwą słomy. Trociny wiążą mocz, dzięki czemu klacz i źrebię mają mniejsze ryzyko poślizgnięcia i jednocześnie miękkie podłoże.

Odrobaczanie i szczepienia

W ostatnich 14 dniach ciąży klacz powinna być dodatkowo odrobaczona, aby ograniczyć przenoszenie larw przez mleko. Szczepienia wykonuj zgodnie ze stałym planem i po konsultacji z weterynarzem, także w czasie ciąży.

Ruch i kontakt z końmi

Klacz powinna mieć możliwość swobodnego ruchu przez kilka godzin dziennie, najlepiej na pastwisku lub dużym piaszczystym padoku. To wspiera krążenie, trawienie, sprawność i kondycję. Ruch na świeżym powietrzu działa dobrze na metabolizm. Przeciwnie, ciągłe stanie w boksie sprzyja nudzie, agresji, spadkowi masy mięśniowej i problemom krążeniowym. Klacz potrzebuje też dobrej formy, by poród był łatwiejszy.

Kontakt z innymi końmi jest również bardzo ważny. Najlepiej sprawdzają się grupy klaczy źrebnych, bo mają podobny poziom aktywności i potrzeby, a to zmniejsza ryzyko komplikacji w porównaniu z grupami mieszanymi.

Najpóźniej w 7. miesiącu ciąży warto połączyć klacze w docelową grupę, żeby ustalić hierarchię, zanim część zwierząt stanie się mniej ruchliwa. Taka grupa może zostać także po porodach, ponieważ klacze często pomagają sobie nawzajem w odchowie źrebiąt.

Checklista porodowa

Kilka tygodni przed terminem przygotuj pudełko z rzeczami potrzebnymi przy porodzie, żeby w razie potrzeby wszystko było pod ręką. Koniecznie miej też listę alarmową z numerami telefonu do weterynarza i ewentualnie osób, które mogą pomóc i są „pod telefonem”.

10 rzeczy, które mogą się przydać przy porodzie:

• bandaż do ogona
• rękawiczki jednorazowe
• termometr
• jodyna lub spray (np. „blue spray”) od weterynarza
• opaska na pępowinę, jeśli pępowina sama nie pęknie
• derka osuszająca, gdy klacz mocno się spoci
• wiadro ciepłej wody
• nożyczki, ręczniki i mydło
• awaryjny zestaw mleka źrebięcego i siary, butelki ze smoczkiem (np. Pavo SOS-Kit)
• numer do doświadczonego hodowcy (szczególnie przy pierwszym źrebięciu)

Przy pierwszym własnym źrebięciu warto mieć obok kogoś doświadczonego. Dzięki praktyce szybciej rozpoznaje się problemy i można na czas wezwać weterynarza.

 

Przebieg porodu źrebięcia

Przygotowanie klaczy do wyźrebienia

Dla bezpieczeństwa i dobrego startu źrebięcia możesz przygotować klacz na poród. Jeśli klacz nosi podkowy, ze względów bezpieczeństwa warto je zdjąć kilka tygodni przed porodem, by zmniejszyć ryzyko urazów u źrebięcia.

Jeśli klacz źrebi się pierwszy raz, przyzwyczajaj ją wcześniej do dotykania wymienia. Dzięki temu rzadziej dochodzi do problemów, gdy źrebię chce ssać.

Poród się zbliża: obserwacja klaczy (objawy porodu u klaczy, oznaki zbliżającego się porodu)

Gdy termin się zbliża, obserwuj klacz uważnie. Na kilka dni przed porodem mogą pojawić się różne objawy. U każdej klaczy mogą wyglądać inaczej, dlatego przy pierwszym źrebięciu szczególnie ważny jest nadzór.

Sygnały zbliżającego się porodu:

• zapadanie się więzadeł miednicy
• wymiona klaczy przed porodem stopniowo się powiększają i napełniają mlekiem, staje się większe i cieplejsze
• na końcach strzyków pojawiają się kropelki siary (mleka)
• większy niepokój, grzebanie kopytem, chwiejny chód
• srom jest zaczerwieniony, obrzęknięty i wygląda na wydłużony
• wzmożone pocenie się

Istnieją też różne rozwiązania techniczne ułatwiające nadzór: kamery w boksach, systemy monitorujące wilgotność i temperaturę ciała, pasy typu birth alarm, systemy kontroli sromu. Nie da się powiedzieć jednoznacznie, które rozwiązanie jest najlepsze. Każde ma plusy i minusy. Najlepiej porozmawiaj o tym z weterynarzem lub doświadczonymi hodowcami.

Co się dzieje podczas wyźrebienia?

Większość klaczy czeka z porodem, aż w pobliżu nie ma ludzi i mogą w spokoju się skupić. Dlatego, gdy poród się zaczyna, nie wolno klaczy przeszkadzać. Częste kontrole, hałas, włączanie i wyłączanie światła mogą sprawić, że klacz przerwie poród, co niesie ryzyko dla niej i źrebięcia.

W praktyce dobrze sprawdzają się kamery oraz delikatne światło nocne w stajni, które warto włączyć kilka dni wcześniej. Klacz ma wtedy spokój i poczucie bezpieczeństwa, a Ty możesz w razie potrzeby szybko zareagować.

Poród dzieli się na 3 etapy

1) Faza rozwierania

Klacz staje się bardziej niespokojna, pojawiają się skurcze, kanał rodny stopniowo się otwiera, a szyjka macicy rozluźnia. Klacz częściej spogląda na brzuch, przebiera nogami, często unosi nos i górną wargę. Zwykle zaczyna się pocić i oddaje częściej niewielkie ilości kału i moczu.

W tej fazie nie należy jej zbyt mocno niepokoić. Skurcze przesuwają źrebię do kanału rodnego, pęka pęcherz płodowy i wypływają wody płodowe. To znak przejścia do drugiej fazy.

2) Faza parcia

W drugiej fazie klacz zwykle się kładzie. Skurcze parte są dobrze widoczne dzięki pracy mięśni brzucha. Trwa to średnio 10–30 minut, rzadko do 60 minut.

Krótko po odejściu wód płodowych pojawia się niebieskawo-biała błona płodowa, a potem, lekko przesunięte względem siebie, kopytka (podeszwą w dół). Jeśli ułożenie jest prawidłowe, wkrótce widać stawy nadgarstkowe i nozdrza. Gdy głowa i barki przejdą przez kanał rodny, reszta ciała zwykle wysuwa się bardzo szybko.

Po porodzie klacz zwykle wstaje, rozrywa błony i wylizuje źrebię. To bardzo ważne dla budowania więzi oraz dla pobudzenia krążenia źrebięcia, bo język matki działa jak masaż.

Jeśli błony zakrywają pysk i nozdrza, a klacz nie usuwa ich sama, trzeba zareagować, aby zapewnić źrebięciu swobodne oddychanie.

Pępowina u źrebaka najczęściej pęka sama w miejscu „przewidzianym przez naturę”. Przecina się ją tylko w skrajnych przypadkach. Po pęknięciu pępowiny trzeba sprawdzić, czy nie krwawi i dokładnie zdezynfekować jodyną. Ze względu na duże ryzyko infekcji dezynfekcję warto powtórzyć po kilku godzinach i w kolejnych dniach.

Po chwili źrebię zacznie próbować wstać i szukać wymienia. Możesz delikatnie pomóc, kierując je ostrożnie w stronę wymienia, kiedy już stoi na nogach.

W tej fazie mogą pojawić się komplikacje, np. zatrzymanie postępu porodu, oznaki nieprawidłowego ułożenia, problemy z powodu dużego źrebięcia albo przedłużenie fazy parcia powyżej 60 minut.

Niedoświadczeni hodowcy w razie wątpliwości powinni od razu dzwonić po weterynarza. Doświadczeni hodowcy potrafią czasem sprawdzić ułożenie źrebięcia badaniem dopochwowym i pomóc przy parciu, ale wymaga to lat praktyki, idealnego wyczucia czasu i dużej wprawy. Dlatego nawet oni w razie wątpliwości wzywają weterynarza.

3) Faza poporodowa

Do wydalenia łożyska potrzebne są tzw. skurcze poporodowe. W ciągu 30 minut do maksymalnie 2 godzin po porodzie powinny odejść błony płodowe, łożysko, membrany i resztki pępowiny. Jeśli klacz ma problem z wydaleniem łożyska, natychmiast skontaktuj się z weterynarzem. Zatrzymane łożysko u klaczy po porodzie może doprowadzić do poważnych problemów zdrowotnych.

Błony i łożysko powinny zostać sprawdzone przez weterynarza pod kątem kompletności. Pozostałości w macicy mogą wywołać groźne, nawet zagrażające życiu zapalenie. Jeśli weterynarz nie jest potrzebny bezpośrednio przy porodzie, zachowaj wszystko w wiadrze, aż zbada źrebię następnego ranka.

Gdy źrebię się napiło, oddało pierwszy kał, łożysko odeszło, a oboje wyglądają spokojnie, pozwól im odpocząć i dojść do siebie.

Możliwe komplikacje po porodzie

Brak mleka u klaczy po porodzie lub jest go za mało

Zdarza się, że klacz zaraz po porodzie ma za mało mleka albo nie ma go wcale. Przyczyny mogą być różne: problemy zdrowotne, zbyt szybki poród, predyspozycje genetyczne. Wtedy kluczowe jest, by źrebię szybko dostało dodatkową siarę, aby pobrać odpowiednią ilość przeciwciał.

Pierwsze mleko, czyli siara, jest dla źrebięcia bezcenne, bo zawiera bardzo wysokie stężenie przeciwciał niezbędnych do odporności.

Ważne: źrebięta rodzą się bez przeciwciał. Dopilnuj, aby źrebię tę siarę dostało. Są dwie opcje poza ssaniem u matki:

zamrożona siara od innej klaczy
preparat zastępczy w proszku (np. Pavo Colostrum), który trzeba rozmieszać
Podaje się to butelką ze specjalnym smoczkiem.

Jeśli źrebię dostało już siarę, a klacz nadal ma za mało mleka, można sięgnąć po mleko w proszku (np. Pavo FoalMilk).

Klacz nie pozwala źrebięciu ssać

U młodych klaczy po pierwszym porodzie ssanie może być nieprzyjemne. Wymie jest napięte, wrażliwe, obolałe. Klacz może się odwracać, a nawet kopać w kierunku źrebięcia. Spróbuj bardzo delikatnie odciągnąć trochę mleka, żeby zmniejszyć napięcie. Jeśli to się nie uda, skontaktuj się z weterynarzem i podaj źrebięciu siarę zastępczą.

Źrebię jest osłabione

Po ciężkim porodzie lub komplikacjach źrebię może urodzić się słabe: brakuje mu siły, ma problemy ze wstawaniem, oddychanie jest trudniejsze, może wyglądać na apatyczne. Wtedy konieczna jest pilna ocena przez weterynarza i ewentualne leczenie.

Źrebię nie chce wstać

Duże źrebięta czasem mają trudność ze wstaniem. Pomóż mu delikatnie, żeby „ułożyło” długie nogi. Wstawanie poprawia krążenie i umożliwia ssanie. Jeśli mimo tego źrebię dalej leży, klacz trzeba wydoić, bo źrebię powinno dostać siarę jak najszybciej, na pewno w ciągu pierwszych 12 godzin.

Klacz ma kolkę

Niektóre klacze dostają kolki po porodzie. Macica może obkurczać się zbyt gwałtownie, co powoduje silne skurcze. W takiej sytuacji koniecznie dzwoń po weterynarza. Jeśli klacz jest zbyt niespokojna i niekontrolowana, czasem trzeba na krótko odseparować źrebię dla jego bezpieczeństwa.

Śmierć klaczy podczas porodu lub krótko po nim

Rzadko, ale zdarza się, że komplikacje są tak poważne, że klacz umiera w trakcie porodu lub krótko po nim. Wtedy źrebię trzeba natychmiast zabezpieczyć siarą zastępczą (jeśli jeszcze jej nie pobrało) i przygotować mleko w proszku do dalszego karmienia. Idealnie jest znaleźć matkę zastępczą.

Po wyźrebieniu

Pierwsze dni po porodzie

Pierwsze godziny i dni to bardzo emocjonujący okres. Klacz i źrebię nie muszą długo pozostawać wyłącznie w boksie, ale przez pierwsze dni zadbaj, aby w ich otoczeniu nie było zbyt głośno i nerwowo.

Żywienie klaczy i źrebięcia

Klacze w pierwszych 3 miesiącach laktacji produkują dziennie około 3% masy ciała w mleku. U koni gorącokrwistych to około 18 litrów mleka dziennie. Ponieważ mleko jest bogate w energię, białko, witaminy i zwłaszcza minerały (wapń, fosfor, magnez), klacz ma znacznie większe zapotrzebowanie na energię i składniki odżywcze.

Zapotrzebowanie na energię wzrasta mniej więcej dwukrotnie w porównaniu z okresem utrzymania. Zapotrzebowanie na białko rośnie nawet do 3,5 raza (zależnie od składu aminokwasów). Tego nie da się pokryć samą paszą objętościową, dlatego klacz potrzebuje także po porodzie, tak jak w końcówce ciąży, dobrej jakości paszy dla klaczy hodowlanych, np. Pavo Podo® Lac (granulat lub musli).

Po 3. miesiącu laktacji zawartość składników odżywczych w mleku stopniowo spada, więc można też zmniejszyć ilość paszy dla klaczy hodowlanych. Zwracaj uwagę na zalecenia producenta.

Niektóre klacze w pierwszych miesiącach laktacji wyraźnie chudną mimo prawidłowego żywienia. Często dają bardzo dużo mleka albo wyjątkowo wartościowego. Efekt to szczupła klacz i mocne źrebię. W takiej sytuacji warto szybko zareagować i przeanalizować dawkę, a czasem sensowna bywa też analiza siana.

Jeśli trzymasz się zalecanych ilości paszy, możesz spróbować przez około 2 tygodnie stopniowo zastąpić paszę dla klaczy paszą sportową (np. Pavo AllSports lub Pavo Performance). Nadal ma ona dużo energii i białka, ale słabiej stymuluje produkcję mleka, dzięki czemu klacz może się łatwiej zregenerować.

Jeśli to nie pomoże, można sięgnąć po produkty włókniste (np. Pavo FibreBeet). Przejście rób powoli (około 2 tygodni) i równolegle rozpocznij dokarmianie źrebięcia (Podo® Start, Podo® Junior lub Podo® Care).

Zdrowie klaczy i źrebięcia

Aby wspierać regenerację klaczy i oczyszczanie macicy, klacz powinna możliwie szybko po porodzie dostawać dużo swobodnego ruchu na świeżym powietrzu. To sprzyja naturalnemu oczyszczaniu macicy, szybszemu „cofaniu się” rozciągniętej skóry oraz rozluźnieniu napięć i blokad po porodzie.

Aby wcześnie wykryć zapalenie wymienia u klaczy, warto znać jego objawy i regularnie kontrolować gruczoł mlekowy. Objawy to gorące, mocno obrzęknięte wymie, bolesność przy dotyku, niechęć do karmienia lub zbyt mała ilość mleka. Przy podejrzeniu zapalenia wymienia jak najszybciej skontaktuj się z weterynarzem.

Ustal z weterynarzem plan szczepień i odrobaczania klaczy i źrebięcia. Zaleca się odrobaczenie źrebięcia między 4. a 8. dniem życia, a następnie powtórzenie po 4–6 tygodniach. Później można przejść na standardowy plan odrobaczania. Upewnij się, że preparat jest przeznaczony dla źrebiąt.

Ruch i włączenie do stada

Klacz i źrebię mogą wyjść na pastwisko już 1–2 dni po porodzie: najpierw na mniejszy wybieg, potem włącza się je do stada. Zadbaj o dobrze widoczne ogrodzenie, najlepiej szerokie taśmy elektryczne.

Ponieważ bardzo młode źrebięta zwykle trzymają się blisko matki, zdarzają się sytuacje, gdy źrebię się rozproszy i nie podąży za klaczą. Na początku warto, by jedna osoba prowadziła klacz, a druga zabezpieczała drogę z tyłu, żeby w razie potrzeby skierować źrebię. Najważniejszy jest spokój.

Choć źrebięta warto wcześnie przyzwyczajać do kantara, to w pierwszych tygodniach lepiej unikać prowadzenia na uwiązie. Zbyt duży nacisk na kantar może łatwo wytrącić źrebię z równowagi i je przestraszyć.

Gdy więź między matką a źrebięciem jest już wystarczająco silna, można je połączyć z resztą stada klaczy ze źrebiętami. Zwykle dzieje się to po około 3–4 dniach.

Jeśli źrebię urodziło się już na pastwisku w stadzie (np. wolnym wybiegu), wtedy w praktyce zostaje zwykle od razu zaakceptowane przez grupę. Instynktownie jednak klacz przez pierwsze dni najczęściej nie dopuszcza innych koni zbyt blisko źrebięcia.